काठमाडौं । गत वर्ष भदौ २३ गतेदेखि सुरु भएको जेनजी आन्दोलनको एक वर्ष पूरा भएको छ। आन्दोलनका क्रममा ज्यान गुमाएका युवाहरूको सम्झना र सम्मानमा आज, भदौ २३ गते, नेपालमा पहिलोपटक ‘जेनजी सहिद दिवस’ मनाइँदैछ। सरकारले आज देशभर सार्वजनिक बिदासमेत दिएको छ।
जेनजी आन्दोलन तत्कालीन सरकारले सामाजिक सञ्जालमा लगाएको प्रतिबन्धको विरोधबाट सुरु भएको थियो। तर, सामाजिक सञ्जालको प्रतिबन्ध मात्रै आन्दोलनको मूल कारण थिएन। लामो समयदेखि राजनीतिक नेतृत्वप्रति बढ्दै गएको असन्तुष्टि, भ्रष्टाचार, नातावाद, बेरोजगारी, सार्वजनिक सेवा प्रवाहमा कमजोरी, अवसरको असमानता र सुशासनको मागले युवाहरूको आक्रोशलाई थप बल दिएको थियो।
भदौ २३ गते सडकमा उत्रिए युवा
२०८२ भदौ २३ गते बिहानैदेखि काठमाडौंको माइतीघर मण्डलालगायत क्षेत्रमा युवाहरू भेला हुन थाले। राजनीतिक दलको औपचारिक नेतृत्वबिना सामाजिक सञ्जाल र विभिन्न डिजिटल माध्यममार्फत संगठित भएका युवाहरूले भ्रष्टाचार र कुशासनविरुद्ध आवाज उठाउँदै प्रदर्शन सुरु गरेका थिए। उनीहरूले ‘युथ अगेन्स्ट करप्सन’ लगायतका नारासहितका प्लेकार्ड बोकेका थिए।
प्रदर्शनकारीको संख्या बढ्दै गएपछि आन्दोलन माइतीघरबाट नयाँ बानेश्वरतर्फ अघि बढ्यो। सुरुमा शान्तिपूर्ण रूपमा अघि बढेको प्रदर्शन बिस्तारै तनावपूर्ण बन्दै गयो। प्रदर्शनकारी र सुरक्षाकर्मीबीच झडपको अवस्था सिर्जना भएपछि प्रहरीले बल प्रयोग गरेको थियो।
भदौ २३ गतेको घटनामा काठमाडौंमा मात्रै १९ जनाको मृत्यु भएको विवरण सार्वजनिक भयो। मृतकमध्ये १७ वर्षीय विद्यार्थी श्रीयम चौलागाईँ पनि थिए। घटनाले देशभर ठूलो आक्रोश सिर्जना गर्यो र आन्दोलन थप उग्र बन्दै गयो।
भदौ २४ मा आन्दोलन थप फैलियो
भदौ २३ गतेको घटनापछि आन्दोलन झन् व्यापक बन्यो। भदौ २४ गते काठमाडौंसहित देशका विभिन्न स्थानमा प्रदर्शन, तोडफोड र आगजनीका घटना भए। सरकारी तथा राजनीतिक संरचनासमेत आन्दोलनको निशानामा परे।
आन्दोलनका क्रममा ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति भयो। प्रारम्भिक दिनमा सार्वजनिक भएका मृतकको संख्या क्रमशः बढ्दै गएको थियो। सरकारले पछि आन्दोलनका क्रममा मृत्यु भएका व्यक्तिहरूको विवरण संकलन गरी ४५ जनालाई औपचारिक रूपमा सहिद घोषणा गरेको थियो। गृह मन्त्रालयले २०८२ भदौ २३ र २४ गतेको प्रदर्शनका क्रममा मृत्यु भएका व्यक्तिहरूलाई सहिद घोषणा गरिएको विवरण सार्वजनिक गरेको छ।
आन्दोलनले बदल्यो नेपालको राजनीतिक दिशा
जेनजी आन्दोलन केवल सडक प्रदर्शनमा सीमित रहेन। दुई दिनमै यसले नेपालको राजनीतिक परिस्थितिमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो। तत्कालीन सरकारमाथि व्यापक दबाब सिर्जना भएपछि सरकार ढल्यो र पूर्वप्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्कीको नेतृत्वमा चुनावी सरकार गठन भयो।
त्यसपछि मुलुक निर्वाचनतर्फ अघि बढ्यो। एक वर्षको अवधिमा नेपालको राजनीतिक परिदृश्यमा ठूलो परिवर्तन आएको छ। आन्दोलनले उठाएका सुशासन, जवाफदेहिता, पारदर्शिता र भ्रष्टाचार नियन्त्रणका विषय अहिले पनि राज्य सञ्चालनको महत्वपूर्ण बहसका रूपमा रहेका छन्।
सहिद परिवार र घाइतेका माग अझै महत्वपूर्ण
आन्दोलनमा ज्यान गुमाएका तथा घाइते भएका व्यक्तिका परिवारले आफ्ना माग पूरा गर्न सरकारसँग निरन्तर दबाब दिँदै आएका छन्। सहिद परिवार तथा घाइतेका माग सम्बोधन गर्न सरकारले विशेष संयन्त्रमार्फत काम गर्ने निर्णयसमेत गरेको छ। आन्दोलनसँग सम्बन्धित माग कार्यान्वयन, सहिद परिवारको व्यवस्थापन, घाइतेको उपचार तथा राहतलगायतका विषयमा सरकार र पीडित पक्षबीच छलफल हुँदै आएको छ।
यसैबीच, जेनजी सहिदहरूको सम्झनामा काठमाडौंको संघीय संसद् परिसरमा ‘जेनजी सहिद स्मृति पार्क तथा प्रतिमा र स्तम्भ’ निर्माण गर्ने कार्य अघि बढाइएको छ। त्यसको शिलान्याससमेत भइसकेको छ।
पहिलोपटक जेनजी सहिद दिवस
जेनजी आन्दोलनमा ज्यान गुमाएका युवाहरूको सम्मानमा सरकारले भदौ २३ गतेलाई ‘जेनजी सहिद दिवस’ घोषणा गरेको हो। मन्त्रिपरिषद्को निर्णयअनुसार आज देशभर सार्वजनिक बिदा दिइएको छ।
आजको दिन आन्दोलनमा ज्यान गुमाएका युवाको योगदान र बलिदान सम्झने दिनका रूपमा लिइएको छ। साथै, उनीहरूले उठाएका सुशासन, भ्रष्टाचारविरुद्धको अभियान, राजनीतिक जवाफदेहिता, पारदर्शिता र पुस्तान्तरणका मुद्दा कति कार्यान्वयन भए भन्ने समीक्षा गर्ने अवसरका रूपमा पनि यस दिनलाई हेरिएको छ।
एक वर्षअघि सडकमा उठेको युवाको आवाजले नेपालको राजनीतिक दिशामै परिवर्तन ल्यायो। अब ‘जेनजी सहिद दिवस’ केवल विगतको घटनाको सम्झना गर्ने दिन मात्र नभई, आन्दोलनले उठाएका प्रश्न र त्यसका लागि ज्यान गुमाउनेहरूको सपना पूरा गर्ने राज्यको प्रतिबद्धता कति व्यवहारमा देखिन्छ भन्ने परीक्षणको दिनसमेत बनेको छ।