गाउँको बदलिँदो अवस्था र पशुपालनका चुनौती :
नेपालको ग्रामीण अर्थतन्त्रमा कृषि तथा पशुपालनको महत्त्वपूर्ण योगदान रहँदै आएको छ। विशेषगरी काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको पाँचखाल नगरपालिका वडा नं. १० लगायतका ग्रामीण क्षेत्रमा गाई, भैँसी, तथा बाख्रापालन किसानको जीविकोपार्जन र आम्दानीको महत्त्वपूर्ण आधार बनेको छ। तर पछिल्लो समय गाउँबाट सहरतर्फ हुने बसाइँसराइ, युवापुस्ताको कृषि तथा पशुपालनप्रतिको घट्दो आकर्षण, उत्पादन लागतमा वृद्धि र बजारको अनिश्चितताका कारण पशुपालन व्यवसाय विभिन्न चुनौतीबाट गुज्रिरहेको छ।
किसानले दिनरात मेहनत गरेर उत्पादन गरेको दूध तथा कृषि उपजको उचित मूल्य प्राप्त गर्न नसक्दा उनीहरूको आम्दानी अपेक्षाअनुसार बढ्न सकेको छैन। पशु आहार, औषधि, उपचार तथा दैनिक स्याहारसुसारमा लाग्ने खर्च बढ्दै जाने तर उत्पादनको मूल्य पर्याप्त नहुने अवस्थाले किसानलाई निरुत्साहित बनाएको छ। त्यसैले पशुपालनलाई परम्परागत पेसामा सीमित नराखी आधुनिक, व्यावसायिक र दिगो आम्दानीको स्रोतका रूपमा विकास गर्नु आजको आवश्यकता हो।
दूध उत्पादन र बजारीकरणमा सुधारको आवश्यकता :
पछिल्लो समय किसानले उन्नत जातका गाईभैँसी पालन, सुधारिएको गोठ व्यवस्थापन, सन्तुलित आहार र आधुनिक प्रविधिको प्रयोगमा चासो दिन थालेका छन्। यसले दूध उत्पादन तथा पशुपालन व्यवसायको व्यावसायिक विकासमा सहयोग पुर्याएको छ। तर उत्पादन बढाउनु मात्र पर्याप्त छैन। उत्पादित दूधको उचित मूल्य, नियमित सङ्कलन, गुणस्तर परीक्षण र बजारसम्म सहज पहुँच सुनिश्चित गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य प्राप्त गर्न सकेमा पशुपालनमा लगानी बढ्ने, स्थानीय स्तरमै रोजगारी सिर्जना हुने र ग्रामीण अर्थतन्त्र बलियो बन्ने सम्भावना रहन्छ। यसका लागि स्थानीय सरकार, दुग्ध सहकारी, निजी क्षेत्र र किसानबीच प्रभावकारी समन्वय हुन आवश्यक छ।
स्थानीय तहको भूमिका र पशु स्वास्थ्य सेवा :
पशुपालन व्यवसायको विकास तथा पशुधनको संरक्षणका लागि स्थानीय सरकारको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। स्थानीय तहले कृषि तथा पशुपालन क्षेत्रको विकासका लागि सञ्चालन गर्ने कार्यक्रम, किसान लक्षित तालिम, प्राविधिक परामर्श र रोग नियन्त्रण सम्बन्धी गतिविधिले किसानको क्षमता अभिवृद्धिमा सहयोग पुर्याउन सक्छन्।
पशुमा लाग्ने खोरेत रोग, लम्पी स्किन रोग तथा बाख्रामा लाग्ने पीपीआरजस्ता सङ्क्रामक रोगको रोकथामका लागि खोप कार्यक्रम महत्त्वपूर्ण हुन्छ। रोगको जोखिम र प्राविधिक सिफारिस अनुसार खोप लगाउने, पशुको स्वास्थ्य परीक्षण गर्ने र रोग फैलिन नदिन जैविक सुरक्षा अपनाउने विषयमा किसानलाई नियमित रूपमा जानकारी दिनुपर्छ।
त्यसैगरी, कृषि तथा पशुपालन सम्बन्धी तालिम, उन्नत घाँसखेती, पशु आहार व्यवस्थापन, गोठ सुधार, रोग पहिचान तथा रोकथामका कार्यक्रमलाई प्रभावकारी बनाउन सके किसानले प्रत्यक्ष लाभ लिन सक्छन्।
पशु स्वास्थ्य प्राविधिकका रूपमा मेरो अनुभव :
म विगतका केहि वर्षदेखि काभ्रे जिल्लालाई जन्म र कर्मभुमि बनाउदै पशु स्वास्थ्य प्राविधिकका रूपमा कार्यरत रहँदै आएको छु। यस अवधिमा पशुपालनको महत्त्व, किसानले भोग्नुपर्ने समस्या र समयमै पशु स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध हुनुको आवश्यकता नजिकबाट बुझ्ने अवसर प्राप्त भएको छ।
गाउँघरमा गाई, भैँसी, भेडा तथा बाख्रामा विभिन्न स्वास्थ्य समस्या देखिन सक्छन्। ज्वरो आउने, थुनेलो हुने, विभिन्न प्रकारका सङ्क्रमण देखिने, पेट फुल्ने अर्थात् टिम्पेनी हुने, छालामा घाउ आउने तथा दूध उत्पादन अचानक घट्नेजस्ता समस्या किसानले सामना गर्नुपर्ने हुन्छ।
यस्ता अवस्थामा रोगको कारण पहिचान नगरी जथाभावी औषधि प्रयोग गर्नु वा उपचारमा ढिलाइ गर्नु पशुको स्वास्थ्यका लागि जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। त्यसैले पशुमा असामान्य लक्षण देखिनेबित्तिकै पशु स्वास्थ्य प्राविधिक वा पशु चिकित्सकसँग सम्पर्क गर्नु आवश्यक छ।
पशु बिरामी भएपछि मात्र उपचार खोज्ने होइन, रोग लाग्नुअघि नै रोकथामका उपाय अपनाउनु पनि पशु स्वास्थ्य सेवाको प्रमुख उद्देश्य हो। नियमित खोप, उचित पोषण, सरसफाइ, परजीवी नियन्त्रण र गोठ व्यवस्थापनले पशुलाई स्वस्थ राख्न तथा किसानको आर्थिक क्षति घटाउन सहयोग पुर्याउँछ।
पशु बिरामी हुँदा तुरुन्त प्राविधिक सेवा लिनुहोस् :
पशुमा रोगको लक्षण देखिँदा किसानले सकेसम्म छिटो प्राविधिकलाई जानकारी दिनुपर्छ। विशेषगरी अत्यधिक पेट फुल्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने, पशु उठ्न नसक्ने, उच्च ज्वरो आउने वा अचानक गम्भीर अवस्था देखिने समस्या भएमा तत्काल सहायता लिनुपर्छ।
पशुको उपचार गर्दा रोगको अवस्था र कारण अनुसार उपयुक्त औषधि तथा उपचार विधि छनोट गर्नुपर्छ। दूध दिने पशुमा औषधि प्रयोग गर्दा दूध खान वा बिक्री गर्न मिल्ने समय सम्बन्धी निर्देशन पनि पालना गर्नुपर्छ।
किसानले पशुमा देखिएका लक्षण, रोग सुरु भएको समय, आहारमा आएको परिवर्तन र दूध उत्पादनको अवस्थाबारे प्राविधिकलाई स्पष्ट जानकारी दिएमा रोग पहिचान तथा उपचारमा सहजता हुन्छ। यसले पशुको स्वास्थ्य संरक्षण गर्नुका साथै किसानको समय, श्रम र आर्थिक स्रोत बचाउन सहयोग पुर्याउँछ।
कृषि र पशुपालनको एकीकृत विकास :
कृषि र पशुपालन एक अर्काका परिपूरक क्षेत्र हुन्। खेतीबाट प्राप्त पराल, घाँस तथा उपयुक्त कृषि उपज पशुको आहारका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ भने पशुको मलमूत्रलाई उचित व्यवस्थापन गरी जैविक मलका रूपमा उपयोग गर्न सकिन्छ। यसले उत्पादन लागत घटाउन र खेतीको उत्पादकत्व बढाउन सहयोग पुर्याउँछ।
स्थानीय सरकारले पशु स्वास्थ्य सेवा, गुणस्तरीय बीउबिजन, घाँसखेती, पशु आहार, प्राविधिक तालिम, रोग परीक्षण तथा बजारीकरणलाई एकीकृत रूपमा अगाडि बढाउन सके किसानको आम्दानी वृद्धि गर्न सकिन्छ। साथै, कृषि तथा पशुपालनमा युवाको सहभागिता बढाउन आधुनिक प्रविधि, सहुलियतपूर्ण कार्यक्रम र बजारको सुनिश्चिततामा जोड दिन आवश्यक छ।
स्वस्थ पशु, समृद्ध किसान :
पशुपालन ग्रामीण अर्थतन्त्रको महत्त्वपूर्ण आधार हो। यस क्षेत्रको संरक्षण र विकासका लागि किसानको मेहनत, आधुनिक प्रविधिको प्रयोग, उचित बजारीकरण, प्रभावकारी पशु स्वास्थ्य सेवा र स्थानीय सरकारको निरन्तर सहयोग आवश्यक छ।
काभ्रे जिल्लामा पशु स्वास्थ्य प्राविधिकका रूपमा कार्यरत रहँदा मैले पशुको स्वास्थ्य संरक्षण, रोगको रोकथाम र किसानलाई समयमै प्राविधिक परामर्श उपलब्ध गराउनुको महत्त्व महसुस गरेको छु। किसानलाई सहज रूपमा पशु स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउने, रोगबारे सचेतना फैलाउने र व्यावसायिक पशुपालनलाई प्रोत्साहन गर्ने कार्यले ग्रामीण जीवनस्तर सुधार गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउन सक्छ।
पशु स्वस्थ भए उत्पादन बढ्छ, उत्पादन बढे किसानको आम्दानी बढ्छ र किसान समृद्ध भए गाउँ तथा देशको अर्थतन्त्र बलियो बन्छ। त्यसैले पशुपालनको संरक्षण, पशु स्वास्थ्य सेवाको विस्तार र किसानको उत्पादनले उचित मूल्य पाउने वातावरण निर्माण गर्नु हामी सबैको साझा जिम्मेवारी हो।
(लेखकका यी निजि बिचार हुन् ।)