२०८२ साउन २५ गते आइतबार, काठमाडौं।
आज देशभरका नेवार समुदायले आफ्ना दिवङ्गत आफन्तहरूको सम्झनामा गाईजात्रा पर्व हर्षोल्लासका साथ मनाइरहेका छन्। प्रत्येक वर्ष भाद्र कृष्ण प्रतिपदाका दिन मनाइने यो पर्वमा शोकलाई शक्तिमा बदल्न हाँसो, ठट्टा र व्यङ्ग्यको सहारा लिइन्छ। विशेषगरी काठमाडौं उपत्यकाका तीनै शहर काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुरमा यसको रौनक हेर्न लायक छ।
पर्वको पृष्ठभूमि र महत्व
गाईजात्रा पर्वको सुरुवात मध्यकालमा काठमाडौंका राजा प्रताप मल्लले गरेको मानिन्छ। किंवदन्ती अनुसार, आफ्नो छोरा चक्रवर्तेन्द्र मल्लको निधनले शोकमा डुबेकी रानीलाई सान्त्वना दिन राजाले यो पर्वको आरम्भ गरेका थिए। रानीलाई ‘संसारमा तिम्रो मात्र होइन, अरू धेरैका आफन्त पनि बितेका छन्’ भनेर देखाउन राजाले वर्षभित्र दिवङ्गत भएका मानिसका परिवारलाई गाईको रूपमा झाँकी निकालेर शहर परिक्रमा गर्न आदेश दिए। रानीलाई हँसाउनका लागि झाँकीमा विभिन्न हाँस्यव्यङ्ग्य र प्रहसन पनि समावेश गरियो। त्यही दिनदेखि यो पर्वले दिवङ्गत आत्माको शान्तिको कामना गर्ने र शोकाकुल परिवारलाई हँसाएर दुःख भुलाउने सांस्कृतिक पर्वको रूप लियो।
कसरी मनाइन्छ गाईजात्रा?
- काठमाडौं: काठमाडौंमा बिहानैदेखि मानिसहरूले आफ्ना दिवङ्गत आफन्तको प्रतीकको रूपमा बालबालिकालाई गाई वा जोगीको भेषमा सजाएर शहर परिक्रमा गराउँछन्। हनुमानढोका दरबार क्षेत्रमा विशेष चहलपहल हुन्छ, जहाँ विभिन्न टोलबाट आएका झाँकीहरू भेला हुन्छन्। दिनभरि विभिन्न स्थानमा हाँस्यव्यङ्ग्य कार्यक्रमहरू, नाटक तथा प्रहसनहरू आयोजना गरिन्छन्।
- भक्तपुर: भक्तपुरको गाईजात्रा विशेष र मौलिक मानिन्छ। यहाँको ‘घिन्ताङ घिसी’ नाच र बाँसले बनाइएका आकर्षक ‘ताहामचा’ (रथ) ले सबैको मन लोभ्याउँछ। यहाँको जात्रामा व्यङ्ग्यसँगै सांस्कृतिक र धार्मिक पक्ष पनि बलियो देखिन्छ।
- ललितपुर: ललितपुरमा पनि आफ्नै मौलिक परम्परा अनुसार गाईजात्रा मनाइन्छ। यहाँ पनि दिवङ्गतहरूको सम्झनामा झाँकी निकालिन्छ र स्थानीय बाजागाजासहित नगर परिक्रमा गरिन्छ।
व्यङ्ग्यको माध्यमबाट सामाजिक खबरदारी
गाईजात्रा केवल दिवङ्गत आत्माको शान्तिको लागि मात्र होइन, यो दिनलाई प्रजातन्त्र र वाक स्वतन्त्रताको प्रतीकको रूपमा पनि लिइन्छ। यस दिन आम मानिसले बिना कुनै डरत्रास समाज र राजनीतिमा भएका विकृति, विसङ्गति, भ्रष्टाचार र बेथितिमाथि कडा व्यङ्ग्य प्रहार गर्छन्। नेता, मन्त्रीदेखि सरकारी कर्मचारीसम्म सबैलाई निशाना बनाएर विभिन्न प्रहसन, कार्टुन र लेखहरू सार्वजनिक गरिन्छन्। पत्रपत्रिकाहरूले पनि विशेष ‘गाईजात्रा अङ्क’ प्रकाशित गरेर वर्षभरिका प्रमुख घटनाहरूमाथि व्यङ्ग्यात्मक टिप्पणी गर्छन्।
समग्रमा, गाईजात्राले व्यक्तिगत शोकलाई सामूहिक उत्सवमा परिणत गर्दछ। हाँसो र आँसु, परम्परा र आधुनिकता, अनि भक्ति र व्यङ्ग्यको यो अनुपम मिश्रणले नेपाली संस्कृतिलाई जीवन्त र समृद्ध बनाएको छ। यो पर्वले शोकाकुल परिवारलाई धैर्य धारण गर्ने शक्ति दिन्छ भने समाजलाई खबरदारी गर्न एक सशक्त मञ्च प्रदान गर्दछ।